Dossier: eerlijk goud

Wat betekent ‘eerlijk goud’?

Eerlijk goud verwijst naar goud dat onder duurzame omstandigheden is gemijnd met aandacht voor het sociale en ecologische aspect. Er zijn twee bekende internationale certificeringen voor eerlijk goud: Fairmined en Fairtrade goud.

Eerlijk of gecertificeerd goud verschilt van conflictvrij en gerecycleerd goud. Conflictvrij goud is geproduceerd in een conflictarm gebied, maar biedt geen garanties over het respect voor mens of het milieu bij de productie.

Gerecycleerd goud is opnieuw gesmolten goud van oude sierraden of restjes goud dat ontstaan bij de productie van andere juwelen. Het heeft dan ook geen directe impact op de mijngemeenschappen en de arbeidsomstandigheden van mijnwerkers. Bovendien is gerecycleerd goud geen volwaardig alternatief aangezien het maar 23% van de wereldwijde vraag naar goud opvangt. Inzetten op de productie van eerlijk goud blijft dan ook van cruciaal belang.

Waarom eerlijk goud?

Goud is een van de meest waardevolle grondstoffen ter wereld, maar er schuilt een harde realiteit achter. “Er is een ongelimiteerde honger naar grondstoffen op een biofysisch beperkte aarde.” Catapa illustreert met deze uitspraak dat de vraag naar goud, zilver en edelmetalen blijft stijgen maar dat de sociaal-culturele, ecologische en economische gevolgen vergeten worden.

In de kleinschalige mijnbouw, waar miljoenen arbeiders afhankelijk van zijn, wordt gewerkt in gevaarlijke omstandigheden en met schadelijke chemicaliën. De vraag naar ethisch en duurzaam goud groeit omdat mensen meer verantwoordelijkheid willen nemen over de impact van hun consumptie. Certificeringen zoals Fairtrade en Fairmined goud (zie verder) kunnen een oplossing bieden om de werk- en levensomstandigheden van gouddelvers te verbeteren.

Kiezen voor eerlijk goud is ook belangrijk omdat meer dan 90% van mijnwerkers in kleinschalige mijnen werken en dus volledig afhankelijk zijn van de lonen die ze daar verdienen. Doordat er weinig andere jobs in de omgeving zijn, worden mijnwerkers onderbetaald en werken ze in slechte omstandigheden. Ook werken er zo’n 1 miljoen kinderen in kleinschalige mijnen. Door eerlijk goud te kopen help je mee in de strijd tegen kinderarbeid. De productie van eerlijk goed is ook beter voor mens en natuur. Dit is zeer belangrijk want wanneer er onverantwoord wordt gemijnd komt er zo’n 180 miljoen ton schadelijk afval vrij. Wanneer je voor eerlijk goud kiest ben je verzekerd dat de arbeiders in veilige omstandigheden werken en dat de natuur beschermd wordt.

De realiteit van kleinschalige mijnbouw

Kleinschalige mijnarbeiders komen vaak uit arme, afgelegen gebieden waar weinig andere jobs bestaan. Ze hebben daarom niet veel andere keuze en kunnen ze niet anders dan in slechte omstandigheden te werken in mijnen. De sector wordt gekenmerkt door verschillende uitdagingen en gevaren. Er wordt gebruik gemaakt van gevaarlijke stoffen zoals kwik voor de ontginning van goud, de tunnels zijn vaak onveilig, er is een gebrek aan beschermingsmiddelen en er is weinig toegang tot technologie, financiering en formele markten. Verder zijn er de lange werkdagen, kinderarbeid, lage lonen en afhankelijkheid van tussenpersonen dat leidt tot onstabiele goudprijzen.

Mijnbouw heeft naast de impact op de mijnarbeiders ook een economische impact, een milieu impact, een socio-culturele impact en er is de mogelijkheid van verschrikkelijke mijnrampen. Ook voor deze problematieken kunnen certificeringen van eerlijk goud een oplossing bieden. Certificeringen zorgen voor betere werkomstandigheden, strengere regelgeving en professionalisering en zo tot de toegang van eerlijke markten.

Solidaridad vertelt en toont het verhaal van Justa Taype, een mijnwerkster uit Peru. Hier werken vrouwelijke mijnwerkers met veel onzekerheid en onder moeilijke omstandigheden, maar ze nemen zelf het initiatief in handen om hun situatie te verbeteren.
Een voorbeeld van een mijn die hun goud al eerlijk mag noemen is SAMA (Syanyonja Artisan Miners’ Alliance), een coöperatie van 600 gouddelvers in het oosten van Oeganda. Om de certificering te behalen hebben zij een heel proces doorlopen, waarbij de nadruk lag op het terugdringen van het gebruik van kwik en op het geleidelijk afbouwen van kinderarbeid. In 2017 kon SAMA rekenen op steun van het Trade for Development Centre (TDC) van Enabel om de organisatie verder te versterken en de afhankelijkheid van tussenpersonen te verminderen door rechtstreeks contacten te leggen met Europese bedrijven die met eerlijk goud willen werken. De bedoeling is hen te laten uitgroeien tot een voorbeeld voor de regio. Zowel ecologisch, met de introductie van kwikvrije productie, als sociaal, wanneer de eerste fairtradepremies in de gemeenschappen worden geïnvesteerd.

Fairtrade gold

De visie van Fairtrade over de Fairtrade goud certificering “is een wereld waarin ambachtelijke en kleinschalige mijnwerkers een veilig en duurzaam bestaan kunnen leiden, zij hun potentieel kunnen benutten en in een gezond milieu kunnen beslissen over hun toekomst.” De standaard omvat strenge eisen op vlak van:

• Arbeidsomstandigheden
• Veiligheid en gezondheid op het werk
• Gebruik van chemicaliën
• Vrouwenrechten en gendergelijkheid
• Kinderarbeid
• Bescherming van het milieu (bossen en waterbronnen).

Hiernaast wordt de focus ook gelegd op technische assistentie en begeleiding, het opkomen voor de belangen van de mijnwerkers, het belang van eerlijk goud en de bewustmaking hierover. Gecertificeerde mijnen krijgen onafhankelijke markttoegang en ontwikkelen langdurige partnerschappen. Zo verbetert hun onderhandelingspositie en daalt hun afhankelijkheid van tussenpersonen.

Verder biedt de Fairtrade minimumprijs gecertificeerde goudmijnen een vangnet tegen prijsschommelingen. Ook ontvangen gecertificeerde mijnen een Fairtrade premie van 2000 USD per kilogram goud boven op de afgesproken verkoopprijs. Deze premie wordt terug in de gemeenschap geïnvesteerd, en de gemeenschap kiest zelf waarin. Dit kan een investering zijn in optimalisatie van het productieproces, in het milieu of in de families of gemeenschapsprojecten.

Er wordt ook ingezet op democratie, bestuur en milieubescherming. Fairtrade gecertificeerde mijnen worden democratisch georganiseerd en bescherming van het milieu moet volgens de wetgeving gebeuren, dus er komt regelgeving rond het gebruik van schadelijke chemicaliën.

Fairtrade Gold Prices

Op de website van Fairtrade staat een overzicht over waar je Fairtrade Gold kan vinden.

Fairmined gold

Fairmined is een tweede label dat staat voor eerlijk goud. Het garandeert traceerbaar goud, dat is ontgonnen met de natuur en bescherming van de mijngemeenschappen in het achterhoofd. Het label is ontwikkeld door de Alliance for Responsible Mining (ARM) in 2010. Wanneer een mijn deze certificering heeft krijgen ze een Fairmined premium voor hun goud. Met deze premium kunnen ze verder inzetten op betere processen en ontwikkeling. Er bestaat nog een onderscheid binnen Fairmined, Fairmined Gold (gewonnen met verantwoord chemisch beheer) levert een premie van 4 USD op voor elke verkochte gram goud, en Fairmined ECO Gold (gewonnen zonder het gebruik van chemicaliën) dat een premie van 6 UDD per verkochte gram goud oplevert. Fairmined goud stimuleert mijnen om te professionaliseren en te evolueren naar duurzame goudontginning.

Het Fairmined label draagt bij tot de verbetering van levens/- en arbeidsomstandigheden van mijnwerkers in kleine mijnen door volgende principes te garanderen:

• Versterking van de mijnwerkersorganisatie
• Afschaffing van de kinderarbeid
• Respect voor vrouwenrechten
• Verbetering van de werkomstandigheden
• Respect voor vrijheid van vereniging en collectieve onderhandeling
• Verantwoord gebruik van chemische producten
• Duurzame en verantwoordelijke handelsrelaties
• Gewaarborgde minimumprijs
• Ontwikkelingspremie
• Geen bijdrage aan gewapende conflicten.

Op de website van Fairmined kan je een interactieve kaart ontdekken over waar je Fairmined goud kan vinden.

De impact van certificering

Zowel de Faitrade als de Fairmined certificering zorgen voor betere arbeidsomstandigheden voor mijnwerkers en verbeteren de veiligheidsnormen in mijnen. Verder zorgen ze voor een vermindering van, veiligere omgang met of afschaffing van het gebruik van kwik en andere gevaarlijke chemicaliën. De certificering heeft ook een impact op de lonen en loonstabiliteit van mijnwerkers, ze krijgen nu meer loonzekerheid en extra premie om te investeren in hun gemeenschappen. Dankzij de premies van eerlijk goud is er meer aandacht voor de gemeenschap en kan er worden geïnvesteerd in onderwijs, gezondheidszorg of infrastructuur, wellicht allemaal op lange termijn. Er wordt ook ingezet op de professionalisering van de mijnbouwcoöperaties, wat hun autonomie en hun positie op de internationale markt versterkt.
De impact van certificering gaat verder dan enkel op de mijnwerkers en hun omgeving, ook de leveranciers en klanten ondervinden voordelen. Zo is er door certificering meer transparantie en traceerbaarheid in de goudketen. Als gecertificeerde mijn moet je kunnen aantonen waar je goud vandaag komt en in welke omstandigheden het is ontgonnen. Ook is er een ecologische impact van gecertificeerde mijnen, door de strenge regels en normen wordt het lokale ecosysteem minder belast. Dit bevordert de biodiversiteit en vermindert de watervervuiling en ontbossing.

Uitdagingen en beperkingen

Ondanks de positieve impact van certificeringen voor eerlijk goud blijft het een niche product in de markt. Slechts een klein percentage van het goud wereldwijd is gecertificeerd als Fairmined Gold of Fairtrade Gold. Dit komt onder andere doordat het certificeren van mijnen een duur en complex proces is, kleinschalige mijnen beschikken vaak niet over de middelen, infrastructuur of kennis om aan de vereisten te voldoen. Het is dus niet altijd haalbaar voor kleine artisanale mijnen om de certificeringen te verkrijgen. Zonder voldoende technische ondersteuning, training en hulp bij financiering vallen veel gemeenschappen dus buiten het bereik.

Daarnaast heb je de concurrentie met gerecycleerd goud dat door veel bedrijven wordt gepositioneerd als een duurzaam alternatief. Hierdoor moet gecertificeerd goud concurreren met een product dat vaak goedkoper en makkelijker beschikbaar is. Hiernaast komt dat de vraag vanuit de markt laag blijft. Consumenten worden bewuster maar het blijft moeilijk om aanbieders van gecertificeerd goud te vinden.
Problemen van transparantie en traceerbaarheid zijn een andere uitdaging. Dit komt doordat de toeleveringsketen van goud zo complex is, omdat goud veel doorverkocht wordt, en omdat er veel tussenpersonen bestaan. Ook dit bemoeilijkt het certificeringsproces. Maar de grootste uitdaging blijft het probleem van schaalbaarheid. Het opschalen van gecertificeerd goud naar een niveau waar het wereldwijd een impact heeft blijft moeilijk.

De rol van juweliers en consumenten

Ook juweliers en consumenten spelen een belangrijke rol in het vergroten van het aandeel eerlijk goud op de wereldmarkt. Wanneer een juwelier kiest om met Fairtrade of Fairmined goud te werken, kiezen ze bewust voor duurzaamheid en transparantie. Voor hen is de sociale impact van het goud dat ze gebruiken van essentieel belang. Maar dit vraagt ook extra werk van hen, op zoek gaan naar leveranciers, partners, aanpassingen van het productieproces en het informeren van klanten over de meerwaarde van eerlijk goud.

Door dit goud zichtbaar aan te bieden en duidelijk te communiceren kunnen ze wel de vraag van consumenten vergroten. Veel consumenten zijn zich namelijk niet bewust van de problemen in de sector en de mogelijke oplossingen en alternatieven dat bestaan, maar de hogere prijs kan wel een drempel zijn voor consumenten. Hierdoor blijft zichtbaarheid en educatie over het onderwerp cruciaal. Hoe meer het onderwerp besproken wordt, hoe groter de kans dat eerlijk goud aan bekendheid wint.

Ook consumenten kunnen dus een verschil maken. Door vragen te stellen over de herkomst van de materialen en over Fairtrade en Fairmined certificeringen, moedigen ze juweliers aan om transparant te zijn over kun keuzes. Je kan ook zelf kiezen voor het gebruik van eerlijk goud en zo bijdragen aan een eerlijke goudketen. Het vinden van een juwelier die werkt met eerlijk goud kan makkelijk via een online zoekopdracht.

België

In Groot-Brittannië en Nederland groeit de bekendheid van eerlijk goud en zijn de eerste celebrities met fairtradejuwelen gespot, in België gaat het trager. België telt nog geen volledig gecertificeerde bedrijven of gieterijen, maar dus wel enkele kleine ontwerpers en goudsmeden die met fairtradegoud of -zilver werken. “Het is absoluut belangrijk dat er meer spelers bijkomen. Met een halve kilo per jaar maak ik het verschil niet”, geeft An Kindermans toe (uit interview).

“Via Catapa kwam ik in contact met een aantal Latijns-Amerikaanse mijnwerkers. Wat me vooral bijbleef, was het feit dat ze slechts een klein percentage van wat ze bovenhalen onder fairtradevoorwaarden kunnen verkopen terwijl ze wel zwaar geïnvesteerd hebben in de certificering van hun hele mijn. Voor hen is het essentieel dat de markt groeit, anders overstijgen de kosten de baten en heeft het geen zin meer. Eerlijk goud verdient een plaats in de markt, zoals eerlijke bananen die in de supermarkt hebben verworven.” Gemiddeld wordt slechts 30% van het gecertificeerde goud verkocht onder fairtradevoorwaarden.

An Kindermans uit Heusden-Zolder was dus de eerste Belgische goudsmid die koos voor eerlijk goud: “Ik maakte mooie dingen voor heel speciale momenten, maar met een grondstof die op een minder mooie manier werd ontgonnen. Toen ik hoorde dat er in Groot-Brittannië zoiets als Fairtradegoud op de markt kwam, was ik meteen geïnteresseerd. Het heeft een jaar geduurd om samen met Fairtrade Belgium de certificering ook in België op poten te krijgen, maar het was een heel bewuste keuze om ervoor te gaan.”

“Via Catapa kwam ik in contact met een aantal Latijns-Amerikaanse mijnwerkers. Wat me vooral bijbleef, was het feit dat ze slechts een klein percentage van wat ze bovenhalen onder fairtradevoorwaarden kunnen verkopen terwijl ze wel zwaar geïnvesteerd hebben in de certificering van hun hele mijn. Voor hen is het essentieel dat de markt groeit, anders overstijgen de kosten de baten en heeft het geen zin meer. Eerlijk goud verdient een plaats in de markt, zoals eerlijke bananen die in de supermarkt hebben verworven.” Gemiddeld wordt slechts 30% van het gecertificeerde goud verkocht onder fairtradevoorwaarden.

Ook Nele Braet uit Wondelgem zette inmiddels de stap: “Tijdens mijn reizen door Latijns-Amerika bezocht ik verschillende mijnen. Zelfs het kleine stukje dat ik als toerist mocht zien, was heel heftig. Het gebrek aan lucht, dat pakt je. Maar de omstandigheden waarin de mijnwerkers leven en werken, dat pakt je nog veel meer.” Wie zich zoals de Vlaamse ngo Catapa verdiept in de grootschalige mijnbouw, stoot snel op al even pakkend cijfermateriaal. Dat één gouden ring goed is voor 20 ton hoogtoxisch afval en een verbruik van 50.000 liter zoet water, bijvoorbeeld.

Toekomst van eerlijk goud

Het is een langzaam proces, vertelt ook Nele Braet: “Voorlopig zijn we nog beperkt in onze mogelijkheden. Naar mijn klanten toe ben ik daar heel open over. Ongeveer 20% van de trouwringen die ik verkoop zijn fair trade (uit interview). Het goud daarvoor komt van de Peruaanse coöperatie MACDESA en koop ik bij een Nederlandse groothandel. Maar ik ben te klein om zelf te gieten, dus gaat het eerlijk goud dat ik aan de gieterij bezorg soms op in een grotere productie van honderd ringen. Sommige klanten vinden dat spijtig, ook al is de steun aan de artisanale mijnwerkers dezelfde. Dat zijn de beperkingen waar we voorlopig mee moeten werken. Ook halffabrikaten en zettingen voor edelstenen maak ik niet zelf en zijn vaak nog niet fair trade beschikbaar. Maar als de vraag stijgt, zullen de mogelijkheden zeker toenemen.”

Het probleem is niet zozeer de kostprijs– voor fairtradegoud betaal je een meerprijs van 10 tot 15% – maar wel de onbekendheid bij het publiek. “Ik kreeg duidelijk meer vragen nadat ik op het Fair Fashion Fest in Gent de kans had om de zaak van fairtradegoud voor een ruimer publiek te bepleiten”, getuigt Nele Braet. “Net zoals ik meer klanten over de vloer kreeg die uitdrukkelijk verwezen naar de Koppenreportage over eerlijk goud die ze op televisie hadden gezien. Ik ben ervan overtuigd dat eerlijk goud een mooie toekomst heeft, op voorwaarde dat we er in slagen de bekendheid te vergroten.”

De toekomst van eerlijk goud ligt dus zowel bij consumenten en juweliers als bij gouddelvers. Nieuwe technologieën, zoals kwikvrije goudwinning, kunnen de toekomst van gecertificeerd goud een grote sprong vooruit helpen maken. Maar ook door als consument druk te leggen op de goudsector en de wetgeving kan de regelgeving rond eerlijk goud worden aangepast. Ook nieuwe initiatieven voor duurzaam goud en het promoten van traceerbaarheid kunnen helpen. Zo zet je met eerlijk goud een stap in de richting van een duurzame goudindustrie.

Meer info

• www.catapa.be
• Interview Ana Edelsmid 
• Fairtrade: https://www.fairtrade.net/be-nl/Onze-producten/Onze-producten/goud.html
• Fairmined: https://fairmined.org/what-is-fairmined/
• Fairmined: een label volledig gewijd aan eerlijk goud – Trade for Development Centre
• SAMA: EWAD and Syanyonja Artisan Miners’ Alliance (SAMA) – Trade for Development Centre